← JLPT N4
N4 · 第2章

Амттан хийх

Энэ бүлгийн дараа: Гараар хийсэн зүйлээ даруухнаар бусдад санал болгож чадна. Гараар хийсэн зүйлийнхээ тухай (хэрхэн хийснийг) тайлбарлаж чадна.
Тэмдэглэгээний тайлбар

🔊 Аудио

CD 10 · Яриа (1)
TRY! N4 CD
0:000:00
Хурд:
TRY! N4 CD

🎬 Солонгос охин Ким хоолны курст сурсан жороороо анх удаа бялуу хийгээд хамтран ажиллагч Такахашид амсаж үзэхийг санал болгоно. Такахаши гайхаж магтахад Ким анх удаа хийсэн тул амттай болсон эсэхээ мэдэхгүй байгаагаа даруухан хэлнэ.

1

«~ж үзэх» — туршиж хийх

«~てみる» нь ямар нэг зүйл сайн эсэх, таалагдах эсэхийг мэдэхийн тулд бага зэрэг туршиж хийхийг илэрхийлнэ. Монголоор «амсаж үзэх», «өмсөж үзэх», «хийж үзэх» гэдэгтэй яг адилхан бүтэц.

Үйл үгийн て-хэлбэр дээр «みる» залгана: 食べて → 食べてみる, 着て → 着てみる. «みる» нь энд «харах» гэсэн утгаа алдсан туслах үйл үг тул ихэвчлэн хираганаар бичнэ.

«~てみてください» — «…ж үзээрэй» гэж санал болгох, «~てみたいです» — «…ж үзмээр байна» гэж хүсэл илэрхийлэх хэлбэр маш элбэг.

Kono āroru, watashi ga tsukutta n desu. Tabete mite kudasai.
Энэ ааруулыг би өөрөө хийсэн юм. Амсаад үзээрэй.
Kono dēru, suteki desu ne. Kite mite mo ii desu ka.
Энэ дээл гоё юмаа. Өмсөөд үзэж болох уу?
Itsuka uma ni notte, sōgen o hashitte mitai desu.
Хэзээ нэгэн цагт морь унаад тал нутгаар давхиж үзмээр байна.
Atarashii kafe ga dekita node, itte mimashita.
Шинэ кафе нээгдсэн болохоор очоод үзлээ.
Дасгал (2)
2

«~юм шиг харагдах» — харсан төрхөөр дүгнэх

«~そうだ» нь нүдээр харсан төрх байдлаас «ийм юм шиг байна» гэж дүгнэхэд хэрэглэнэ. Монголоор «амттай юм шиг харагдаж байна», «завгүй бололтой» гэсэнтэй дүйнэ.

い-тэмдэг нэрийн «い»-г хасаад, な-тэмдэг нэрийг шууд «そうだ»-тай залгана: おいしい → おいしそう, ひま → ひまそう. «いい» нь онцгой: «よさそうだ».

«そう» нь な-тэмдэг нэр шиг хувирна: 「おいしそうな ケーキ」 (амттай харагдах бялуу), 「楽しそうに 話す」 (хөгжилтэй янзтай ярих).

Kono hōshōru, oishisō desu ne.
Энэ хуушуур амттай харагдаж байна шүү.
Kyō wa tenki ga yosasō desu kara, yama e ikimashō.
Өнөөдөр цаг агаар сайхан бололтой, уул руу явцгаая.
Borudo-san wa mainichi zangyō shite, isogashisō desu.
Болд өдөр бүр илүү цагаар ажиллаж, завгүй бололтой.
Kodomotachi ga tanoshisō ni asonde imasu.
Хүүхдүүд хөгжилтэй янзтай тоглож байна.

💡 «~そうだ»-г нэр үгтэй хэрэглэдэггүй. «Тэр хүн багш юм шиг» гэхийг «先生そうです» гэж болохгүй (өөр хэлбэр — «先生のようです»/«先生みたいです» N4-т дараа нь гарна).

💡 «V-ます + そうだ» хэлбэр ч бий: ます-ийг хасаад залгана. Утга нь «~х гэж байгаа бололтой, ~х магадлалтай» (харсан байдлаас таамаглах): 「雨が 降りそうです」 (бороо орох гэж байгаа бололтой), 「この 荷物は 重くて、かばんが こわれそうです」.

💡 Энэ хэлбэр номын 37 (疲れそうです), 51 (おちそうだった), 81 (~されるそうです)-д дахин гарна. 81 дэх нь «сонссон мэдээ» гэсэн өөр утгатай «そうだ».

Дасгал (2)
3

«~юм» — нөхцөл байдлыг тайлбарлах, асуух

«~んです» нь нөгөө хүнээс нөхцөл байдлаа тайлбарлуулахыг хүсэх («яасан юм бэ?»), өөрийн байдлаа тайлбарлах («…юм аа»), эсвэл шалтгаан хэлэхэд хэрэглэнэ. Энгийн «~です/~ます»-ээс илүү «учир, тайлбар» гэсэн өнгө аястай.

Энгийн хэлбэр (Pl) дээр «んです» залгана: 行く → 行くんです, 行かなかった → 行かなかったんです, 痛い → 痛いんです. な-тэмдэг нэр, нэр үгийн «だ» нь «な» болно: 休みだ → 休みなんです, 好きだ → 好きなんです.

Ярианд «んです», бичгийн хэлэнд «のです» хэлбэрээр гардаг. Ойр дотны хүнтэй «~の?», «~んだ» гэж товчилно.

A: Genki ga nai desu ne. Dō shita n desu ka. B: Chotto atama ga itai n desu.
A: Сэтгэл санаагүй харагдаж байна. Яасан юм бэ? B: Толгой жаахан өвдөөд байгаа юм.
A: Sono bōshi, suteki desu ne. Doko de katta n desu ka. B: Narantōru ichiba de katta n desu.
A: Тэр малгай чинь гоё юм. Хаанаас авсан юм бэ? B: Нарантуул захаас авсан юм.
Sumimasen, ashita wa yasumi na n desu.
Уучлаарай, маргааш би амралттай юм.
A: Tabenai n desu ka. B: Ee, niku ga suki ja nai n desu.
A: Идэхгүй юм уу? B: Тийм, махандаа дургүй юм.

💡 Нэр үг, な-тэмдэг нэрийн дараа «だんです» гэж алдах нь элбэг — заавал «なんです».

💡 Шалтгаан асуухгүй энгийн мэдээлэлд «んです»-ийг хэт олон хэрэглэвэл шаардлагатай юм шиг, хэт сэтгэл хөдлөлтэй сонсогдоно.

Дасгал (2)
4

«~х арга» — хэрхэн хийх

«~方(かた)» нь «…х арга, …х журам» гэсэн утгатай нэр үг үүсгэнэ. Монголоор «хийх арга», «унших дүрэм», «хэрэглэх заавар» гэдэгтэй дүйнэ.

Үйл үгийн ます-хэлбэрээс «ます»-г хасаад «方» залгана: 作ります → 作り方, 読みます → 読み方, 使います → 使い方.

«~方» нь нэр үг болсон тул тусагдахуун «を» нь «の» болно: 「ボーズを 作る」 → 「ボーズの 作り方」.

Bōzu no tsukurikata o oshiete kudasai.
Бууз хийх аргыг зааж өгөөч.
Kono kanji no yomikata ga wakarimasen.
Энэ ханзыг яаж уншихыг мэдэхгүй байна.
Atarashii sumaho no tsukaikata wa kantan desu.
Шинэ ухаалаг утасны хэрэглэх арга нь амархан.

💡 «する» үйл үгтэй бол «し方»: 「運転の し方」. «勉強します» зэрэг нэр+する нь «勉強の し方» болно.

Дасгал (2)
5

«~учраас, ~болохоор» — шалтгаан (зөөлөн)

«~ので» нь «~から»-тэй адил шалтгаан, үндэслэлийг илэрхийлнэ: «бороо орж байгаа учраас…».

Энгийн хэлбэр дээр залгана: 降っている → 降っているので, なかった → なかったので. な-тэмдэг нэр, нэр үгийн «だ» нь «な» болно: 便利だ → 便利なので, 休みだ → 休みなので.

«から»-оос «ので» нь илүү эелдэг, зөөлөн, объектив сонсогддог. Тиймээс хувийн шалтгаан хэлэх, уучлал гуйж шалтаг тоочих үед элбэг хэрэглэнэ.

Fuyu no Uranbātoru wa totemo samui node, atsui kōto ga irimasu.
Өвлийн Улаанбаатар маш хүйтэн учраас зузаан пальто хэрэгтэй.
Basu ga konakatta node, takushī de kimashita.
Автобус ирээгүй болохоор таксигаар ирлээ.
Ashita wa Nādamu na node, kaisha wa yasumi desu.
Маргааш наадам учраас ажил амарна.
Sumimasen. Kodomo ga netsu o dashita node, kyō wa hayaku kaerimasu.
Уучлаарай. Хүүхэд маань халуурсан учраас өнөөдөр эрт харина.

💡 «ので» нь «から»-оос эелдэг тул хувийн шалтгаан хэлэх, уучлал гуйхдаа шалтаг тоочиход тохиромжтой. «から»-гаар хэлбэл өөрийгөө зөвтгөсөн мэт хатуу сонсогдож магадгүй.

Дасгал (2)
6

«~чадна, ~ж болно» — чадвар, зөвшөөрөл

«~ことが できる» нь хэн нэгэн ямар нэг зүйл хийх чадвартай («морь унаж чадна»), эсвэл тухайн газар тэр үйлдлийг хийхийг зөвшөөрдөг («энд зураг авч болно») гэдгийг илэрхийлнэ.

Үйл үгийн толь бичгийн хэлбэр (V-る) + «ことが できる». Нэр үгэнд шууд «が できる» залгана: 「英語が できます」「インターネットで 予約が できます」.

Үгүйсгэх нь «~ことが できません» («чадахгүй, болохгүй»).

Watashi wa uma ni noru koto ga dekimasu.
Би морь унаж чадна.
Sara-san wa nihongo to kankokugo ga dekimasu.
Сараа япон, солонгос хэл мэднэ.
Kono hakubutsukan de wa shashin o toru koto ga dekimasen.
Энэ музейд зураг авч болохгүй.
Kono apuri de basu no kippu o kau koto ga dekimasu.
Энэ аппаар автобусны тасалбар авч болно.

💡 «N + が できる» нь «бий болох, баригдах, бэлэн болох» гэсэн утгаар ч хэрэглэгдэнэ: 「家の 近くに 新しい 学校が できました」 (гэрийн ойролцоо шинэ сургууль баригдлаа), 「ごはんが できましたよ」 (хоол бэлэн боллоо).

Дасгал (2)
7

«~эсэх» — тийм үү, үгүй юу

«~かどうか» нь «хийх эсэх», «тийм эсэх» гэж хоёр сонголтын аль нь болохыг тодорхойгүй хэлэхэд хэрэглэнэ. Монголоор «амттай эсэхийг мэдэхгүй», «ирэх эсэхийг асууя» гэсэн «эсэх»-тэй яг дүйнэ.

Энгийн хэлбэр дээр залгана: ある → あるかどうか, おいしい → おいしいかどうか. な-тэмдэг нэр, нэр үгийн «だ»-г хасна: 本当だ → 本当かどうか.

Ардаа ихэвчлэн «知っている, 言う, 聞く, わからない, ~てみる» зэрэг үг ирнэ.

Ashita yuki ga furu ka dō ka, wakarimasen.
Маргааш цас орох эсэхийг мэдэхгүй.
Borudo-san ga pātī ni kuru ka dō ka, kiite mimasu.
Болд үдэшлэгт ирэх эсэхийг асууж үзье.
Kono hanashi ga hontō ka dō ka, dare mo shirimasen.
Энэ яриа үнэн эсэхийг хэн ч мэдэхгүй.
Saizu ga au ka dō ka, haite mite mo ii desu ka.
Хэмжээ таарах эсэхийг өмсөж үзэж болох уу?
Дасгал (2)

🎬 Такахаши бялууг идэж эхлэхэд Ким жимсний соусаа хийж идэхийг санал болгоод, соусаа жимсний хальсыг нь хаялгүй бүгдийг нь ашиглан хийснээ тайлбарлана. Такахаши хормын дотор бүгдийг идчихэж, өөрөө ч хийж үзмээр байгаагаа хэлэхэд Ким дараа завтай үедээ хамт хийхийг, амархан хийж болно гэж урина.

8

«~ж (байгаад) ~х» — байдал, арга

«V-て + V» нь нэг үйлдлийг хийсэн байдлаа хадгалсаар дараагийн үйлдлийг хийхийг илэрхийлнэ: 「かさを さして 歩く」 — шүхэр барьсаар (шүхэртэй) алхах.

Мөн хэрхэн, ямар аргаар хийхийг заана: 「書いて 覚える」 — бичиж цээжлэх. Монголоор «-ж, -ч» нөхцөлтэй үйлийн нэр («сууж идэх», «бичиж цээжлэх») яг ийм үүрэгтэй.

Fuyu wa tebukuro o shite soto e dete kudasai.
Өвөл бээлий өмсөөд гадагш гараарай.
Borudo-san wa itsumo ongaku o kiite benkyō shimasu.
Болд үргэлж хөгжим сонсож байгаад хичээлээ хийдэг.
Chizu o mite michi o sagashimashita.
Газрын зураг харж замаа хайсан.
Sūtētsai ni shio o irete nomimasu.
Сүүтэй цайнд давс хийж уудаг.
Дасгал (2)
9

«~хгүйгээр ~х» — хийлгүй байдлаар

«V-ないで + V» нь нэг үйлдлийг ХИЙЛГҮЙ байдлаар дараагийн үйлдлийг хийхийг илэрхийлнэ: 「かさを ささないで 歩く」 — шүхэргүй алхах. Монголоор «-гүйгээр, -лгүй» гэдэгтэй дүйнэ.

Мөн аргыг заана: 「書かないで 覚える」 — бичихгүйгээр (бичилгүй) цээжлэх.

Залгахдаа үйл үгийн ない-хэлбэр дээр «で» нэмнэ: 食べない → 食べないで, 持たない → 持たないで.

Nebō shita node, asagohan o tabenaide ie o demashita.
Унтаж хоцорсон болохоор өглөөний цайгаа уулгүй гэрээсээ гарсан.
Jisho o tsukawanaide kono hon o yomimashita.
Толь бичиг ашиглалгүйгээр энэ номыг уншсан.
Borudo-san wa kōhī ni satō o irenaide nomimasu.
Болд кофегоо элсэн чихэргүй уудаг.

💡 «~ないで ください» («битгий …») гэдэг хэлбэртэй андуурахгүй байх. «~ないで + V» нь хоёр үйлдлийг холбож байгаа бол хүсэлт биш «…хийлгүй …х» гэсэн утга.

Дасгал (2)
10

«~чихэх, бүр ~ж дуусгах»

«~てしまう» нь цаг шаардсан үйлдлийг хурдан дуусгасан, эсвэл бүрэн гүйцэт дуусгасныг илэрхийлнэ. Монголоор «уншаад дуусчихсан», «идчихсэн» гэсэн «-чих-» дагавартай төстэй.

Үйл үгийн て-хэлбэр дээр «しまう» залгана: 食べて → 食べてしまう (өнгөрсөн: 食べてしまった / 食べてしまいました).

«~てしまいたい» — «(ажлаа) дуусгачихмаар байна», «~てしまいましょう» — «дуусгачихъя» гэх хэлбэр элбэг.

Kinō katta hon o ichinichi de yonde shimaimashita.
Өчигдөр авсан номоо нэг өдөрт уншаад дуусгачихлаа.
A: Āroru, oishikatta desu. B: E? Mō zenbu tabete shimatta n desu ka.
A: Ааруул амттай байлаа. B: Аан? Бүгдийг нь идчихсэн юм уу?
Kono repōto wa kin'yōbi made ni kaite shimaitai desu.
Энэ тайланг баасан гараг гэхэд бичээд дуусгачихмаар байна.
Ame ga furu mae ni, sentakumono o irete shimaimashō.
Бороо орохоос өмнө угаасан хувцсаа оруулчихъя.

💡 Ярианд «~てしまう» → «~ちゃう», «~でしまう» → «~じゃう» гэж товчилдог: 食べちゃった, 読んじゃった.

Дасгал (2)
11

«~вал, ~бол» — нөхцөл

«~たら、…» нь «хэрэв ~ бол …» гэсэн нөхцөлийг илэрхийлнэ. Монголоор «цаг гарвал», «мөнгөтэй байсан бол» гэсэн «-вал/-бол» нөхцөлтэй адил.

Зөвхөн ӨНГӨРСӨН энгийн хэлбэрт «ら» залгана: 行った → 行ったら, 行かなかった → 行かなかったら; おいしかった → おいしかったら; 元気だった → 元気だったら; 雨だった → 雨だったら. «いい» → «よかったら», «よくなかったら».

Өнгөрсөн хэлбэр ашиглаж байгаа ч утга нь ирээдүйн нөхцөл байж болно.

Moshi takarakuji ga atattara, ryōshin ni ie o kaimasu.
Хэрэв сугалаа хожвол аав ээждээ байшин авч өгнө.
Ashita ame dattara, kyanpu wa yamemashō.
Маргааш бороотой бол кемпээ болиулъя.
Shūmatsu hima dattara, Tereruji e ikimasen ka.
Амралтын өдөр завтай бол Тэрэлж явах уу?
Okane ga nakattara, ryokō ni ikemasen.
Мөнгөгүй бол аялалд явж чадахгүй.

💡 «~たら» нь «~した дараа, ~мөчид» гэсэн утгатай ч хэрэглэгдэнэ (заавал болох зүйл): 「空港に 着いたら、電話してください」 (онгоцны буудалд ирэнгүүтээ утасдаарай), 「大学を 卒業したら、モンゴルへ 帰ります」.

💡 «~たら いいですか» — зөвлөгөө асуух, «~たら どうですか» — зөвлөгөө, санал өгөх: 「日本語が 上手に なりたいんですが、どう したら いいですか」 — 「毎日 日本の ドラマを 見たら どうですか」.

💡 «よかったら» («хэрэв болж байвал, дургүй биш бол») нь хүнийг урих, юм санал болгоход их хэрэглэгддэг: 「よかったら、いっしょに 行きませんか」.

Дасгал (2)
12

Чадахын хэлбэр (可能形)

Чадахын хэлбэр (可能形) нь «~ことが できる»-тэй ижил утгатай: хүн ямар нэг зүйлийг хийх чадвартай, эсвэл тухайн газар юм хийж болохыг илэрхийлнэ. Илүү богино, ярианд илүү элбэг.

I бүлэг: төгсгөлийн «-u» авиаг «-e» болгоод «る»: 書く → 書ける, 遊ぶ → 遊べる, 読む → 読める. II бүлэг: «る»-г «られる»: 起きる → 起きられる, 食べる → 食べられる, 見る → 見られる. III бүлэг: 来る → 来られる, する → できる.

Үүссэн хэлбэр нь бүгд II бүлгийн үйл үг шиг хувирна: 書ける → 書けます・書けない・書けて・書けた.

Sara-san wa kanji ga takusan yomemasu.
Сараа олон ханз уншиж чадна.
Watashi wa karai ryōri ga taberaremasen.
Би халуун ногоотой хоол идэж чаддаггүй.
A: Ashita hachiji ni koraremasu ka. B: Hai, koraremasu.
A: Маргааш 8 цагт ирж чадах уу? B: Тийм, ирж чадна.
Kono kōen de wa bābekyū ga dekimasu.
Энэ цэцэрлэгт хүрээлэнд шарсан мах хийж болно.

💡 Ярианд II бүлэг ба 来る-ийн чадахын хэлбэрийг «ら»-гүй хэлдэг: 食べれる, 見れる, 来れる («ら抜き言葉»). Шалгалт, бичгийн хэлэнд «られる» хэлбэрийг хэрэглэ.

💡 Чадахын хэлбэрийн өгүүлбэрт тусагдахууны «を» нь ихэвчлэн «が» болно: 「日本語を 話す」 → 「日本語が 話せる」.

💡 «見える・聞こえる» ба «見られる・聞ける»-ийн ялгаа: «見える・聞こえる» нь хүсээгүй ч аяндаа нүдэнд харагдах, чихэнд сонсогдох байдал («цонхоор уул харагдана», «хажуу өрөөнөөс дуу сонсогдоно»). «見られる・聞ける» нь санаатай үзэх/сонсох боломжтойг заана («энэ сайтаас монгол кино үзэж болно»).

💡 Чадахын хэлбэрийг зөвхөн хүн өөрийн хүслээр хийдэг үйлдэлд хэрэглэнэ. «困る, 疲れる, 病気に なる, 間に合う, なれる» зэрэг хүсэлтэй холбоогүй үйл үгэнд, «荷物が 入る, 水が 出る» гэх мэт юм өгүүлэгдэхүүн болсон үед, мөн «できる, わかる» зэрэг аль хэдийн «чадах» утгатай үйл үгэнд хэрэглэхгүй: «間に合えます» ✗ → «間に合います» ○, «わかれます» ✗ → «わかります» ○.

Дасгал (3)